Polonia, pastel 1894, czesc dolna kartonu do witrazu w katedrze lwowskiej

Warto pomyśleć

Ignacy_Jan_Paderewski
Ignacy Jan Paderewski

„Uczą nas szacunku do obcych, a pogardy dla swoich. Każą nam miłować wszystkich, choćby ludożercę, a nienawidzić ojców i braci, za to, że nie gorzej, lecz inaczej tylko myślą. Chcą nas wyzuć zupełnie z rasowego instynktu, cały pokoleń dorobek i dobytek oddać na pastwę nieokreślonej przyszłości, na łup chaosowi, którego potworne kształty lada godzina ukazać się mogą ponad tonią czasu.

W odwieczną budowę świątyni narodu, której potężne wrogów ramiona zburzyć nie zdołały, biją dziś już młoty bratnią kierowane ręką: dla nowych gmachów pono naszych tylko gruzów potrzeba, jak gdyby owych budowniczych na własną nie stać było cegłę. Nad białoskrzydlnym, niezmazanym, najczcigodniejszym Ojczyzny symbolem kraczą kruki i wrony, chichocą obce a złowrogie puszczyki, urągają mu nawet swojskie, zacietrzewione orlęta. „Precz z Polską” – wołają – „niech żyje ludzkość!”. Jak gdyby życie ludzkości ze śmierci narodów powstać mogło!…”

Ignacy Jan Paderewski

Fragment przemówienia we Lwowie (1910) z okazji 100-lecia urodzin Fryderyka Chopina, za: Ignacy J. Paderewski, Myśli o Polsce i Polonii (Paris: Editions Dembiński, 1992): s. 63.

Polonia, pastel 1894, czesc dolna kartonu do witrazu w katedrze lwowskiej
Stanisław Wyspiański, Polonia, pastel 1894, część dolna kartonu do witrażu w katedrze lwowskiej

 Opis Polonii Stanisława Wyspaińskiego

W roku 1892 władze kościelne zamówiły dwa witraże do okien prezbiterium XIV-wiecznej katedry łacińskiej we Lwowie. Miały być poświęcone monarchom związanym z dziejami miasta i świątyni – Kazimierzowi Wielkiemu, królowi polskiemu w latach 1333–1370 oraz Janowi Kazimierzowi Wazie, panującemu w latach 1648–1668. Witraż upamiętniający średniowiecznego władcę zaprojektował Józef Mehoffer. Wyspiański wykonał projekt przedstawienia do drugiego okna. Tematem kompozycji uczynił Śluby Jana Kazimierza, wydarzenie z czasów wojny ze Szwecją, które miało miejsce w katedrze lwowskiej w 1656 roku. Król sam kierował obroną państwa stojąc na czele zawiązanej konfederacji, której szeregi wypełniali głównie chłopi. Cofając się pod naporem armii wroga dotarł do Lwowa. 1 kwietnia 1656 roku modlił się w katedrze o pomyślne zakończenie wojny. W tej intencji złożył śluby, obiecując wprowadzić reformy dla poprawienia doli chłopów. Na koniec zawierzył ojczyznę opiece Matki Boskiej obwołując ją Królową Korony Polskiej. 

Wyspiański wykonał olejny projekt witraża (MNK). Podzielił kompozycję na dwie strefy. W dolnej przedstawił króla klęczącego przed ołtarzem, w otoczeniu hetmanów i przedstawicieli wszystkich stanów, modlącego się do Matki Boskiej o odwrócenie nieszczęść, które spadły na Rzeczypospolitą w XVII wieku. W górnej części okna ukazał wizyjny, wstrząsający obraz konającej ojczyzny. 

Prezentowany pastel jest autorską repliką tego fragmentu witraża. W zamyśle artysty, stanowił on bowiem główny ideowy i plastyczny motyw kompozycji. Polonia jest projekcją objawienia doznanego przez monarchę. Wyobraża personifikację ojczyzny w szkarłatnym płaszczu zdobionym białymi orłami, z mieczem przytwierdzonym do pasa, osuwającą się z opuszczonymi bezsilnie ramionami, z wyrazem bólu na twarzy. Otaczają ją przerażone postaci reprezentujące trzy pokolenia narodu. Tragizm sceny podkreśla ekspresja kompozycji – silne zdynamizowanie Polonii, żywa gestyka towarzyszących jej osób, replikowana niespokojnymi, diagonalnymi liniami ciernistych powojów, kwiatów i wyciągniętych ku Madonnie ramion płaczków błagających o litość i ratunek. Działanie dynamicznych form wzmacnia kolorystyka kształtowana dużymi, wyrazistymi plamami nasyconych barw z wybijającą się, mocną plamą czerwieni rozwianego królewskiego płaszcza.

Kompozycja Wyspiańskiego, malarska, nowatorska, zdradzająca wpływy postimpresjonizmu francuskiego, zrywała z kanonem europejskiego witrażownictwa kościelnego wywodzącego się ze średniowiecza, w którym temat był dzielony na wiele scen komponowanych w obrębie kwater tworzonych przez elementy konstrukcyjne okna.

Artysta intencjonalnie położył akcent na postaci konającej ojczyzny, znajdując analogię pomiędzy sytuacją Polski z połowy XVII i końca XIX wieku. Replikę wykonał specjalnie na Wielką Wystawę Krajową we Lwowie, odbywającą się w 1894 roku. Chciał wstrząsnąć sumieniem rodaków, którym niewola przestawała ciążyć, którzy od czasu ostatniego powstańczego zrywu w roku 1863 zdawali się zaniechać myśli o odzyskaniu niepodległości. Organizatorzy wystawy, spodziewając się wizyty cesarza Austro-Węgier Franciszka Józefa I i obawiając się skandalu politycznego, nie wystawili dzieła. 

Także władze kościelne odrzuciły projekt, podając za powód względy estetyczne. De facto nie zaakceptowały go ze względów ikonograficznych i politycznych. Witraż nie został zrealizowany. Pozostały kartony i literacka wersja dzieła, krótki dramat Królowa Korony Polskiej, w którym Wyspiański, zgodnie z wyznawaną ideą correspondance des art (łączności i odpowiedniości wszystkich rodzajów sztuki), oddał słowem to, co stworzył w malarskiej wizji.

Autorka opisu Wacława Milewska

ze strony wirtualnego Muzeum Narodowego w Krakowie http://www.imnk.pl/gallerybox.php?dir=XX076

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *